I GSK 1257/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Bogdan Fischer (spr.) Sędzia NSA Joanna Kolanowska po rozpoznaniu w dniu 2 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 września 2024 r. sygn. akt III SA/Gl 742/23 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 23 września 2024 r. sygn. akt III SA/Gl 742/23 oddalił skargę A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy ZUS decyzją z [...] lutego 2023 r. nr [...] odmówił umorzenia należności, ponieważ uznał, że nie zaistniała żadna przesłanka warunkująca umorzenie należności, ani określona w art. 28 ust. 2 usus, ani w art. 28 ust. 3a usus. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy decyzją z [...] czerwca 2023r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję ZUS z [...] lutego 2023r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek z tytułu ubezpieczenia społecznego, zdrowotnego i Funduszu Pracy w kwocie 40 029,09 zł za okres od marca 2013 r. do stycznia 2015 r., należnych od skarżącego A. S.. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił stan sprawy. Wskazał, że w przypadku skarżącego: - nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 usus; - skarżący nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego wnioskodawcy zgodnie z art. 28 ust. 3a ww. ustawy; - skarżący nie wykazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń; - nie wykazał również, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki określone w usus, pozwalające na pozytywne rozstrzygnięcie wniosku, jak również przesłanki umorzenia określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365). Uzasadniając wskazał na sytuację życiową skarżącego. Następnie skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z 23 września 2024 r. sygn. akt III SA/Gl 742/23 ją oddalił. Sąd I instancji wskazał, że organ zasadnie uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia zarówno przewidziane w ustawie, jak i rozporządzeniu. Sąd nie podzielił stanowiska strony co do niewłaściwego prowadzenia postępowania dowodowego. Wbrew temu zarzutowi, organ zgromadził cały materiał dowodowy, jego część uzyskał z urzędu, a strona nie zgłaszała wniosków dowodowych, których organ by nie uwzględnił. Nadto, skoro z wnioskiem o umorzenie występuje strona, to ona winna wykazać niezbędną inicjatywę dowodową i wskazać na okoliczności, które mają znaczenie dla sprawy, a które mogą być znane jedynie jej. Jeśli więc istotnie skarżący ma problemy zdrowotne, to powinien przedłożyć dowody na tę okoliczność, a nie oczekiwać, że organ, który ani nie ma o nich wiedzy, ani możliwości uzyskania takich informacji jako dotyczących danych wrażliwych, będzie ich poszukiwać. Następnie skarżący, na podstawie art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), dalej "p.p.s.a.", zaskarżył w. całości wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dn. 23 września 2024 r., sygn. akt III SA/G1 742/23. Na podstawie art. 174 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez ich błędne zastosowanie polegające na stwierdzeniu, iż w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przeciwko skarżącemu nie ma pewności, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, podczas gdy mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy oraz sytuację majątkową skarżącego, bezsprzecznie należy podkreślić, iż kwoty jakie może uzyskać komornik w postępowaniu egzekucyjnym nie przekroczą wydatków egzekucyjnych, co implikuje fakt, iż wobec skazanego organ winien umorzyć należności, 2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z paragrafem 3 pkt 1 podpunkt 1 Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez ich błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu, iż skarżący jest utrzymywany przez zakład karny, a więc nie zachodzi przesłanka niezaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podczas gdy niezaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych odnosi się nie tylko do samego skarżącego ale również do jego rodziny, co zostało pominięte przez sąd orzekający, Uzasadniając stawiane zarzuty skarżący wniósł: 1. na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a., o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, 2. na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a., o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, które to koszty nie zostały opłacone tak w całości, jak i części, 3. na podstawie art. 182 § 1 p.p.s.a., o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony w terminie czternastu dni od doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Wobec tego, że z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach zarzutów kasacyjnych, chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z dnia 8 grudnia 2009 r., II GPS 5/09; dostępna na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe powoływane orzeczenia, tamże). Istotą sporu jest rozstrzygnięcie, czy skarżący spełnił przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek z tytułu ubezpieczenia społecznego, zdrowotnego i Funduszu Pracy. Instytucja umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 u.s.u.s. stanowi wyjątek od zasady obowiązkowości i powszechności ubezpieczeń społecznych oraz od wynikającego z art. 84 Konstytucji RP powszechnego obowiązku ponoszenia danin i świadczeń publicznych na zasadach określonych w ustawie. Należności z tytułu składek mają charakter publicznoprawny i są przeznaczane na finansowanie świadczeń ubezpieczeniowych przysługujących ogółowi ubezpieczonych. Z tego względu organ, jako dysponent środków publicznych, zobowiązany jest przy ocenie przesłanek umorzenia uwzględniać nie tylko interes indywidualny wnioskodawcy, lecz także interes publiczny polegający na zachowaniu płynności finansowej systemu ubezpieczeń społecznych. Udzielenie ulgi w postaci umorzenia uprzywilejowuje bowiem jedne podmioty kosztem tych, którzy analogiczne obciążenia składkowe regulują terminowo i w pełnym zakresie. Pogląd o konieczności uwzględnienia interesu publicznego przy orzekaniu w przedmiocie umorzenia składek jest utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA: z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 181/10;z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt I GSK 2242/19; z dnia 8 marca 2023 r. sygn. akt I GSK 765/22 z dnia 2 października 2024 r., sygn. akt I GSK 970/24; orzeczenie dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe powoływane orzeczenia tamże). Umorzenie stanowi formę definitywnej rezygnacji organu z możliwości wyegzekwowania przysługujących mu należności. Jak zasadnie podkreślił WSA w Gliwicach, podstawa umorzenia stworzona została dla przypadków uzasadnionych a zatem wyjątkowych, nawet drastycznych, powstałych z przyczyn obiektywnych, niezależnych od dłużnika. Wykładnia przesłanek umorzenia musi być zatem ścisła. Ciężar wykazania zaistnienia tych przesłanek spoczywa na wnioskodawcy, co wynika zarówno z zasad ogólnych postępowania administracyjnego, jak i ze szczególnego charakteru instytucji umorzenia jako wyjątku od reguły przymusowego poboru składek. Odnosząc się do pierwszego zarzutu tj. przesłanki bezskuteczności egzekucji skarżący wywodzi, że sytuacja majątkowa bezspornie świadczy o tym, iż egzekucja nie przyniesie kwot przekraczających jej koszty, co winno prowadzić do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Zarzut ten nie jest trafny. Artykuł 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. odnosi się do sytuacji całkowitej nieściągalności należności. Jako jedną z jej przesłanek wskazuje uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Przepis ten powierza ocenę tego prawdopodobieństwa organowi, który dokonuje jej na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Skarżący nie może skutecznie wywodzić, że organ lub sąd winien był przyjąć określony wynik tej oceny, jeśli nie wykazał, aby ocena ta była dotknięta dowolnością lub sprzecznością z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Aktualny brak składników majątkowych, jakkolwiek faktycznie stwierdzony, nie jest tożsamy z trwałą niemożnością egzekucji. Skarżący ma 56 lat, jest zatem osobą w wieku aktywności zawodowej, a kara pozbawienia wolności ma charakter terminowy. Skarżący podjął już pracę w zakładzie karnym, a po opuszczeniu zakładu zachowa pełną zdolność do zarobkowania i nabywania majątku. Przy ocenie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. należy uwzględniać perspektywę czasową, nie tylko chwilową sytuację majątkową dłużnika, ale również prognozę na przyszłość. Czasowa niemożność egzekucji wynikająca z odbywanej kary pozbawienia wolności nie jest równoznaczna z nieściągalnością trwałą. Organ zasadnie zatem ocenił, że brak jest uzasadnionego przypuszczenia o całkowitej nieściągalności należności w rozumieniu powołanego przepisu. Nadto skarga kasacyjna w tej części w istocie zmierza do zakwestionowania oceny materiału dowodowego dokonanej przez organ i zaakceptowanej przez Sąd I instancji, nie wskazując przy tym na żadne konkretne naruszenie prawa materialnego przez WSA. Taka argumentacja nie może stanowić skutecznej podstawy kasacyjnej. Przechodząc do zarzutu drugiego – błędnej wykładni pojęcia "niezaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych", w oparciu o stwierdzenie, że skarżący jest utrzymywany przez zakład karny. Skarżący twierdzi, że WSA dokonał błędnej wykładni § 3 pkt 1 ppkt 1 rozporządzenia, zawężając pojęcie podstawowych potrzeb życiowych wyłącznie do osoby skarżącego, z pominięciem jego rodziny. Również ten zarzut jest chybiony. Przepis § 3 pkt 1 ppkt 1 rozporządzenia stanowi, że ZUS może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w szczególności gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przepis ten obejmuje więc swoim zakresem zarówno samego zobowiązanego, jak i jego rodzinę. Wbrew twierdzeniu skargi kasacyjnej, WSA w Gliwicach wykładni tej nie zawężał, przesłanki z rozporządzenia ocenił kompleksowo w odniesieniu do wszystkich trzech punktów § 3 ust. 1 rozporządzenia. Kluczowy problem w niniejszej sprawie polega nie na błędnej wykładni przepisu, lecz na nie wypełnieniu przez skarżącego ciążącego na nim obowiązku dowodowego. Nie wykazał bowiem istnienia osób pozostających na jego utrzymaniu ani nie udokumentował jakichkolwiek okoliczności wskazujących na zagrożenie bytu rodziny w związku z ewentualnym dochodzeniem składek. Samo podniesienie w skardze kasacyjnej twierdzenia o rodzinie, niepoparte żadnym materiałem dowodowym przeprowadzonym w toku postępowania administracyjnego i sądowego, nie może odnieść skutku na etapie postępowania kasacyjnego. W odniesieniu do sytuacji skarżącego WSA trafnie wskazał, że jego podstawowe potrzeby życiowe są aktualnie zaspokajane przez Państwo z racji pobytu w zakładzie karnym. Zaspokojenie minimum egzystencjalnego przez jednostkę penitencjarną sprawia, że pierwsza z przesłanek rozporządzenia nie zachodzi, opłacenie należności składkowych nie pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, skoro potrzeby te są finansowane ze środków publicznych niezależnie od stanu jego zadłużenia wobec ZUS. Rozporządzenie przewiduje ponadto dwie dalsze przesłanki umorzenia, których zaistnienia skarżący nie wykazał. Przesłanka z § 3 pkt 1 ppkt 2, odniesiona do strat materialnych wywołanych klęską żywiołową lub innym nadzwyczajnym zdarzeniem w oczywisty sposób nie zachodzi, tym bardziej że skarżący zakończył prowadzenie działalności gospodarczej, a sama okoliczność prowadzenia działalności i wynikający z niej obowiązek opłacania składek są elementem powszechnie dostępnej wiedzy o ryzyku prowadzenia biznesu. Z kolei przesłanka z § 3 pkt 1 ppkt 3, przewlekła choroba lub konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny nie zachodzi, bowiem skarżący podjął pracę, co wyklucza tezę o całkowitej niezdolności do zarobkowania z przyczyn zdrowotnych, a podnoszonych problemów zdrowotnych nie udokumentował. Niemożność podjęcia pracy poza zakładem karnym wynika z odbywanej kary, a nie z choroby i jest to okoliczność odrębna, której rozporządzenie wprost nie obejmuje jako samoistnej przesłanki umorzenia. Na tle obu zarzutów skarżący wywodzi w istocie, że samo pozbawienie wolności i wynikająca z niego chwilowa niemożność uzyskiwania dochodów z pracy zarobkowej poza zakładem karnym powinny stanowić wystarczające uzasadnienie dla umorzenia należności składkowych. Poglądu tego nie można podzielić. Pozbawienie wolności jest skutkiem prawomocnego wyroku skazującego, stanowi zatem konsekwencję własnego, zawinionego zachowania skazanego. Nie jest to zdarzenie losowe, nadzwyczajne, niezależne od woli dłużnika, które to cechy, w świetle powołanego na wstępie orzecznictwa NSA, wyznaczają zakres uzasadnionych przypadków umorzenia. Przyjęcie, że sama izolacja penitencjarna automatycznie wypełnia przesłanki umorzenia należności publicznoprawnych, prowadziłoby do nieuzasadnionego uprzywilejowania osób skazanych w stosunku do innych dłużników pozostających w trudnej sytuacji majątkowej, lecz regulujących swoje obowiązki w sposób zgodny z prawem. Pozostawałoby to w oczywistej sprzeczności z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa oraz z wynikającym z art. 84 Konstytucji RP powszechnym obowiązkiem ponoszenia danin publicznych. Podkreślenia wymaga przy tym wiek skarżącego tj. 56 lat. Jest to wiek umożliwiający pełną aktywność zawodową zarówno w trakcie odbywania kary, jak i po jej zakończeniu. Wskazana okoliczność, prawidłowo uwzględniona przez organ i zaakceptowana przez WSA w Gliwicach, wzmacnia ocenę, że niemożność egzekucji ma charakter przejściowy, nie zaś trwały. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.