I OSK 1001/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 356/23 w sprawie ze skargi E. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 21 marca 2023 r. nr SKO 4103/318/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Kudowa-Zdrój z 1 lutego 2023 r. nr ŚP/2023/2; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu na rzecz E. L. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 13 lutego 2024 r. IV SA/Wr 356/23, oddalił w całości skargę E. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z 21 marca 2023 r. nr SKO 4103/318/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z 1 lutego 2023 r. Burmistrz Kudowa-Zdrój odmówił E. L. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W podstawie prawnej wskazał na art. 17 ust.1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: u.ś.r.), wyjaśniając, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności męża skarżącej, co stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Wałbrzychu (dalej: SKO) utrzymało w mocy orzeczenie Burmistrza Kudowy-Zdroju z 1 lutego 2023 r. odmawiające E. L. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem K. L. Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym SKO przywołało brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r, wyjaśniając cel świadczenia, które przyznawane jest nie za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną ale za rezygnację z pracy w związku z koniecznością jej sprawowania. Przy czym zakres rzeczonej opieki winien wykluczać podjęcie zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Samo świadczenie stanowi rekompensatę za wskazaną rezygnację z pracy, a nie za sprawowaną opiekę. Odnosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy SKO wskazało, że w sprawie spełnione zostały dwie z trzech przesłanek uzasadniających przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Drugą przesłanką jest fakt istnienia między małżonkami obowiązku alimentacyjnego. Z zebranego materiału dowodowego, w szczególności rodzinnego wywiadu środowiskowego z 31 stycznia 2023 r. oraz oświadczenia strony z 27 stycznia 2023 r., jednoznacznie wynika, że brak trzeciej przesłanki – sprawowania przez stronę stałej opieki nad mężem w stopniu uniemożliwiającym podjęcie przez nią zatrudnienia. W opinii organu mąż skarżącej nie wymaga takiej opieki. Powyższe rozstrzygnięcie stało się przedmiotem skargi E. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wspomnianym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił w całości skargę. W opinii Sądu I instancji słuszny był pogląd organu odwoławczego wywodzący brak podstaw do przyjęcia, że w sprawie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w szczególności istnienia związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mężem a rezygnacją z pracy czy też jej niepodejmowaniem. Zasadnie, oceniając przedstawione okoliczności, organ wskazał, że mąż skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, nie wymaga zabiegów pielęgnacyjnych angażujących stronę całodobowo. Zakres pielęgnacji sprowadza się do pomocy w porannej i wieczornej toalecie, wstaniu z łóżka, dawkowaniu leków i ich podawaniu, smarowaniu maściami i naklejaniu plastrów przeciwbólowych oraz przygotowywaniu specjalnych posiłków. Opisane czynności nie wymagają całodobowego zaangażowania, pomoc w toalecie wykonywana jest rano i wieczorem, podobnie jak czynności pielęgnacyjne, które są wykonywane w pewnych odstępach czasowych. Jeśli zaś chodzi o dawkowanie i podawanie leków oraz przygotowanie posiłków, to zasadnie organ wskazuje na znaczną samodzielność męża, który może przyjmować leki uprzednio przygotowane, co także odnosi się do posiłków. Mąż skarżącej, będący niewątpliwe osobą bardzo schorowaną, jest w stanie poruszać się po mieszkaniu i poza nim (przy pomocy kul ortopedycznych), jest w stanie samodzielnie spożywać posiłki, nie wymaga karmienia, nie ma ograniczonej zdolności rozpoznawania rzeczywistości – tego nie potwierdzają przedstawione przez stronę dowody. Także dalsze opisane przez stronę czynności – rozmowy z mężem, wspólne spacery, czy rozwiązywanie krzyżówek nie wykluczają aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Wojewódzki wskazał, że opisane przez skarżącą czynności w zakresie opieki nad mężem, przy właściwej ich organizacji, nie wykluczają zatem możliwości podjęcia zatrudnienia, tym bardziej, że ustawodawca nie wymaga aby możliwość zatrudnienia odnosiła się do pracy w pełnym jej wymiarze. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła E. L., zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzuciła: 1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego K.L. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 26 czerwca 2019 r., że niepełnosprawny K. L., pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie wymaga stałej opieki żony. Skarżąca kasacyjnie wniosła o: - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie złożonej skargi, - rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, - zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a żadna z pozostałych stron postępowania w ustawowym terminie nie zażądała jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany jest granicami skargi kasacyjnej i orzeka w tych granicach. Stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy. Zarzuty skargi kasacyjnej zostały oparte na obu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a., a istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do oceny zakresu sprawowanej opieki, świadczonej przez skarżącą wobec niepełnosprawnego męża, a co za tym idzie, czy przysługuje jej w związku ze świadczoną opieką świadczenie pielęgnacyjne. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że mąż Skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 26 czerwca 2019 r. Stwierdza ono m.in. konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zwrócono także uwagę, że mąż skarżącej obecnie prawie nie wychodzi z mieszkania, dawno nie wyjeżdżał na zakupy, wszystkie sprawy załatwia żona. Mąż strony choruje na zwyrodnienie kręgosłupa, masywne zmiany zwyrodnieniowe w stawach kolanowych, ma guza na dwunastnicy. Przyjmuje silne leki przeciwbólowe oraz plastry. Ma wskazania do rehabilitacji, jeśli to nie pomoże konieczna będzie operacja. Mąż cierpi również na depresję i zespół Hortona. Po mieszkaniu porusza przy pomocy kul łokciowych, korzysta z nich w czasie wychodzenia z domu, wówczas asystuje mu żona. Schorzenia potwierdzają załączone do akt zaświadczenia, wskazujące na konieczność rehabilitacji, a w razie braku poprawy operacji stawów kolanowych oraz kręgosłupa. Nadto wskazują na napadowe bóle głowy wymagające dalszego leczenia w poradni oraz ślady zmian zwyrodnieniowych w stawach dłoni. Okoliczności te potwierdził mąż skarżącej w złożonym oświadczeniu, z którego wynika, że leczy się także na guza dwunastnicy. Podkreślenia wymaga, że zarówno Sąd I instancji, jak i organ odwoławczy, nie kwestionują poważnego stanu zdrowia męża skarżącej, jednak Sąd I instancji wskazał, że zakres czynności opiekuńczych sprowadza się do pomocy w porannej i wieczornej toalecie, wstaniu z łóżka, dawkowaniu leków i ich podawaniu, smarowaniu maściami i naklejaniu plastrów przeciwbólowych oraz przygotowywaniu specjalnych posiłków. Opisane czynności nie wymagają całodobowego zaangażowania, pomoc w toalecie wykonywana jest rano i wieczorem, podobnie jak czynności pielęgnacyjne, które są wykonywane w pewnych odstępach czasowych. Jeśli zaś chodzi o dawkowanie i podawanie leków oraz przygotowanie posiłków, to zasadnie organ wskazuje na znaczną samodzielność męża, który może przyjmować leki uprzednio przygotowane, co także odnosi się do posiłków. Wszystko to, w ocenie Sądu I instancji, nie jest wystarczające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym Sąd i instancji potwierdził brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a zakresem opieki sprawowanym przez skarżącą. Z powyższym stanowiskiem nie sposób się zgodzić. Mąż skarżącej cierpi na depresję i zespół Hortona i nadto ma guza dwunastnicy. Jedyną okolicznością, zdaniem Sądu I instancji, która przemawia za samodzielnością skarżącego jest fakt, że jest on w stanie samodzielnie się poruszać za pomocą kul łokciowych. Wskazany wyżej szereg chorób towarzyszących mężowi skarżącej bezsprzecznie wskazuje na to, że wymaga on stałej i długotrwałej opieki, niepozwalającej opiekunowi na podjęcie pracy nawet w niepełnym wymiarze godzin. Nadmienić trzeba, że sytuacja w której znalazł się mąż skarżącej, z całą pewnością jest trudna, a przy stwierdzonej depresji, bezsprzecznie potrzebuje on stałej uwagi opiekuna nie tylko w wykonywaniu codziennych czynności, ale także dla podtrzymania zdrowia psychicznego. Sam Sąd I instancji wskazał, że skarżąca pomaga w ćwiczeniach umysłowych, poprzez wspólne rozwiązywanie krzyżówek czy prowadzenie rozmów. Z tych względów za usprawiedliwione należy uznać zarzuty naruszenia przepisów postępowania – art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3, gdyż zebrany materiał dowodowy został błędnie i dowolnie oceniony. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach rozpoznawanej sprawy, należy uznać, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem nie daje jej sposobności do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca bowiem codziennie wykonuje osobiście wszelkie czynności opiekuńcze nad mężem w takim zakresie, który pozostaje adekwatny do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Poważny stan zdrowia męża skarżącej, co zresztą przyznają zarówno Sąd I instancji, jak i organ odwoławczy, wymaga bezsprzecznie stałej przy nim obecności i podejmowania różnego rodzaju czynności opiekuńczych w różnych porach, w ciągu całego dnia przez cały rok. Opieka ta sprawowana jest także w święta i dni wolne od pracy. Zauważyć też trzeba, że skarżąca przez cały czas czuwa przy mężu i pozostaje w gotowości do udzielenia wymaganej pomocy. Mając zatem na względzie zakres i charakter sprawowanej opieki nad mężem, jak wcześniej zwrócono uwagę, w pełni zrozumiały jest brak możliwości pogodzenia tej opieki z podjęciem przez skarżącą zatrudnienia, choćby w niepełnym wymierza czasu pracy. Zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy uznać, iż w niniejszej sprawie bez żadnych wątpliwości występuje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną mężem. Brak podejmowania przez skarżącą zatrudniania wywołany jest bez wątpienia koniecznością sprawowania opieki nad mężem, a zakres i charakter tej opieki uniemożliwia podjęcie przez skarżącą aktywności zawodowej. Zatem nieuprawnione jest stanowisko Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, o niewystępowaniu związku przyczynowo – skutkowego miedzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną przez niego opieką nad niepełnosprawnym mężem. Zasadnie zatem skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi I instancji błędne zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez bezkrytyczną akceptację stanowiska organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad mężem. Powyższe wywody przekładają się w sposób oczywisty na aprobującą ocenę zarzutów procesowych przy pomocy których skarżąca kwestionował dokonaną przez Sąd I instancji ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście badania przez Kolegium przesłanki istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad mężem. Materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym był bowiem wystarczający do wydania przez Kolegium rozstrzygnięcia merytorycznego, jednak ocena tego materiału powinna być odmienna od zaprezentowanej w niniejszej sprawie. Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz aktualny stan prawny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów obydwu instancji. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.