III FSK 2400/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Dalkowska, Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia WSA (del.) Mirella Łent, po rozpoznaniu w dniu 3 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/Wa 1847/19 w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 czerwca 2019 r., nr BON.III.5220.404.8.2016.AC/AP w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Ministra Rodziny i Polityki Społecznej na rzecz B. M. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wyrok sądu pierwszej instancji. Wyrokiem z 6 lutego 2020 r., III SA/Wa 1847/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi B. M. (dalej: "Skarżący"), uchylił decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 17 czerwca 2019 r., nr BON.III.5220.404.8.2016.AC/AP, w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności Skarżącego za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od grudnia 2010 r. do marca 2011 r. Z uzasadnienia wyroku wynika, że decyzją z 9 czerwca 2016 r. Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: ,,Prezes Zarządu PFRON") ustalił, że Skarżący, jako były prezes zarządu Spółki N. sp. z o. o. w upadłości likwidacyjnej (dalej: ,,Spółka’’), ponosi odpowiedzialność za zaległości tej Spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej: ,,PFRON’’) za okresy od grudnia 2010 r. do marca 2011 r. Decyzją z 17 czerwca 2019 r. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu stwierdził, że zostały spełnione pozytywne przesłanki zawarte w art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm.; dalej jako: ,,o.p.’’), wymagane do orzeczenia o odpowiedzialności członka zarządu, tj. pełnienie przez Skarżącego od 5 grudnia 2001 r. do 31 marca 2016 r. funkcji członka zarządu Spółki oraz bezskuteczność egzekucji z majątku Spółki. W sprawie nie wystąpiły okoliczności wyłączające odpowiedzialność Skarżącego za zaległości, ponieważ wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki z 13 maja 2011 r. został złożony zbyt późno w stosunku do terminu wskazanego w art. 21 ust. 1 w związku z art. 11 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2013 r. poz. 233; dalej: ,,p.u.n."). Zdaniem organu, wobec nieuiszczenia zapłaty za grudzień 2010 r., wymagalnej 20 stycznia 2011 r., wniosek o ogłoszenie upadłości powinien zostać złożony do 3 lutego 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uchylając decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, nie podzielił stanowiska organu, że podstawę do złożenia wniosku o upadłość stanowiło samo nieuiszczenie przez Spółkę jednej wpłaty na PFRON za grudzień 2010 r., w wysokości 2.891 zł, a tym samym, że tylko na tej podstawie można było przyjąć, że czas właściwy na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości przypadał już na początek lutego 2011 r. W ocenie sądu, brak uregulowania jednej wpłaty na PFRON nie wypełnia jeszcze przesłanki "niewykonywania wymagalnych zobowiązań" z art. 11 ust. 1 p.u.n. Ten brak wpłat musi charakteryzować się pewną powtarzalnością, trwałością, a nie polegać na jednostkowym braku takiej wpłaty. Sąd uznał, że ponownie rozpoznając sprawę organ winien uzupełnić materiał dowodowy i dokonać ponownych, jednoznacznych ustaleń w kwestii określenia "czasu właściwego" na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, mając na uwadze, że podstawy do złożenia wniosku o upadłość nie stanowiło nieuiszczenie przez Spółkę jednej wpłaty na PFRON za grudzień 2010 r. Ponadto, zdaniem sądu, w uzasadnieniu decyzji organ nie odniósł się w ogóle do kwestii kluczowej, a mianowicie tego, czy w sprawie nie doszło do przedawnienia zobowiązań z tytułu wpłat na PFRON w stosunku do Spółki. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji wniósł pełnomocnik Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Zaskarżonemu w całości wyrokowi zarzucił: 1) na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; dalej: "p.p.s.a.") naruszenie przepisów postpowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art 187 § 1, art. 197 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 o.p., w związku z art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 426 z późn. zm.; dalej "ustawa o rehabilitacji) w związku z art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 ust. 1 i 3 p.u.n. poprzez uznanie, że organ nie dokonał ustaleń faktycznych pozwalających na stwierdzenie, kiedy zaistniały podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, w tym poprzez błędne uznanie, że obowiązkiem organu było ustalenie czy w sprawie występowała wielość zobowiązań Spółki, a w konsekwencji uwzględnienie skargi i błędne uznanie, że doszło do naruszenia przepisów postępowania; - art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w związku z art. 121 § 1, art. 124 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 o.p. w związku z art. 70 § 3 o.p. w związku z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji, poprzez błędne uznanie, że brak zawarcia w uzasadnieniu decyzji wywodów odnośnie przedawnienia zobowiązań z tytułu wpłat w stosunku do Spółki potwierdza, że organ nie ocenił tej kwestii, w tym wpływu ogłoszenia upadłości Spółki na przerwanie biegu terminu przedawnienia. 2) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w związku z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że dla określenia tzw. czasu właściwego do złożenia wniosku o upadłość niezbędne jest istnienie wielości zobowiązań Spółki, a zaprzestanie ich wykonywania powinno przybrać trwały charakter, podczas gdy okoliczności te nie mają znaczenia, bowiem z niewypłacalnością mamy również do czynienia, gdy Spółka posiada co najmniej jedno niewykonane zobowiązanie, w tym nie zaspokaja tylko jednego wierzyciela, a ocena skuteczności wniosku o upadłości badana jest w odrębnym postępowaniu. W oparciu o te zarzuty, autor skargi kasacyjnej wniósł na podstawie art. 188 p.p.s.a. o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez jej oddalenie przez Naczelny Sąd Administracyjny; ewentualnie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. o uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od Skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pełnomocnik Skarżącego wniósł o jej oddalenie oraz o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego adwokata w postępowaniu kasacyjnym, według norm przepisanych. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczą naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisów prawa procesowego, a także prawa materialnego. W takim przypadku, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty procesowe, gdyż uznanie ich za uzasadnione może czynić zbędnym lub przynajmniej przedwczesnym rozpatrywanie zarzutów łączących się z ewentualnym naruszeniem prawa materialnego. Kolejność ta może jednak ulec zmianie, gdy dla oceny zarzutów procesowych niezbędnym staje się uprzednie dokonanie prawidłowej wykładni prawa materialnego, która ma wpływ na ocenę zarzutów procesowych (por.: wyrok NSA z 26 lutego 2010 r., I FSK 486/09). Taka sytuacja zachodzi w przedmiotowej sprawie, bowiem zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa procesowego są w istocie następstwem zarzutów dotyczących błędnej wykładni art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w związku z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n. Odnosząc się zatem w pierwszej kolejności do zarzutów materialnoprawnych należy wskazać, że zgodnie z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe). Przepis ten znajduje zastosowanie do należności Państwowego Funduszu Rehabilitacji osób niepełnosprawnych (art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji). Ocena, czy "we właściwym czasie" zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki powinna być dokonywana w oparciu o przepisy prawa upadłościowego i naprawczego (zob. uchwała siedmiu sędziów NSA z 10 sierpnia 2009 r., II FPS 3/09). Zgodnie z art. 10 p.u.n. (w stanie prawnym, którego sprawa dotyczy), upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Zgodnie z art. 11 ust. 1 p.u.n., dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei w myśl art. 21 ust. 1 p.u.n. dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Sąd pierwszej instancji, dokonując wykładni art. 11 ust. 1 p.u.n., prawidłowo przyjął, że brak uregulowania jednej należności nie wypełnia jeszcze przesłanki "niewykonywania wymagalnych zobowiązań". Skoro w przywołanym przepisie ustawodawca posłużył się liczbą mnogą ("zobowiązań"), należy przyjąć, że przesłanka "niewykonywania wymagalnych zobowiązań" jest spełniona, jeżeli istnieją co najmniej dwa niewykonane zobowiązania. Wbrew argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, z takim rozumieniem art. 11 ust. 1 p.u.n. nie koliduje pogląd prezentowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że z niewypłacalnością dłużnika w rozumieniu art. 10 i art. 11 ust. 1 p.u.n. mamy również do czynienia, gdy dłużnik nie zaspokaja jednego tylko wierzyciela, np. Skarbu Państwa (zob. np. wyroki NSA: z 10 stycznia 2017 r., II FSK 3737/14; z 28 kwietnia 2017 r., I FSK 1624/15; z 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15; z 23 października 2018 r., II FSK 3005/16; z 5 grudnia 2018 r., II FSK 1686/18; 12 lutego 2019 r., II FSK 3336/18; z 6 marca 2020 r., II FSK 2144/19; z 21 lipca 2020 r., II FSK 1099/20; z 18 września 2020 r., II FSK 729/20; z 3 marca 2022 r., III FSK 335/21; z 6 maja 2022 r., III FSK 538/21; z 12 stycznia 2023 r. III FSK 1424/21). Czym innym jest wielość wierzycieli, a czym innym wielość zobowiązań. Przesłanka wynikająca z art. 11 ust. 1 p.u.n. jest spełniona, gdy dłużnik nie wykonuje kilku zobowiązań, niezależnie od ilości wierzycieli. Nie jest natomiast spełniona, jak słusznie stwierdził sąd pierwszej instancji, gdy dłużnik nie wykonuje tylko jednego zobowiązania. Odnosząc te ogólne uwagi do realiów przedmiotowej sprawy należy zgodzić się z sądem pierwszej instancji, że orzekające w tej sprawie organy błędnie ustaliły datę złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki na 3 lutego 2011 r., powołując się na fakt nieuiszczenia tylko jednej należności na rzecz PFRON za grudzień 2010 r. (wymaganej 20 stycznia 2011 r.). Rację ma oczywiście autor skargi kasacyjnej, że wynikające z art. 116 § 1 o.p. przesłanki uwalniające członka zarządu od odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki to okoliczności, które powinien wskazać członek zarządu (zob. np. wyroki NSA z 26 października 2005 r., I FSK 30/05 i I FSK 192/05; z 16 marca 2023 r., III FSK 3298/21). Jeżeli jednak członek zarządu, jako strona postępowania prowadzonego w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości spółki, wskazuje, że wniosek o ogłoszenie upadłości spółki został złożony we właściwym czasie, to zakwestionowanie tego twierdzenia obciąża organ prowadzący to postępowanie. W tej sprawie Skarżący podnosił, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki został złożony we właściwym czasie, tj. 13 maja 2011 r. Jeżeli organ uważa, że wniosek ten był spóźniony, powinien wskazać właściwą – jego zdaniem - datę na złożenie takiego wniosku. W zaskarżonej decyzji organ wskazał datę 3 lutego 2011 r., powołując się na fakt nieuregulowania tylko jednej należności PFRON za grudzień 2010 r., co jak wyżej stwierdzono jest błędną oceną. Błędu tego nie może sanować argumentacja zawarta w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że Spółka w której Skarżący pełnił funkcję członka zarządu nie uregulowała także swoich należności wobec PFRON za styczeń-marzec 2011 r. i co za tym idzie niewykonywanie tych zobowiązań miało charakter trwały. Jeżeli organy przyjęły datę 3 lutego 2011 r., jako właściwy termin do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, to nie można twierdzić, że przemawia za tym nieregulowanie należności za styczeń-marzec 2011 r. Z tych względów niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. w zw. z art. 11 ust. 1 i art. 21 ust. 1 p.u.n., a także pozostające z nimi w związku zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 122, art. 124, art 187 § 1, art. 197 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 o.p., w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji w zw. z art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 w zw. z art. 21 ust. 1 i 3 p.u.n. Podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku nie dają także zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 124 oraz art. 210 § 1 pkt 6 i § 4 o.p. w związku z art. 70 § 3 o.p. w zw. z art. 49 ust. 1 ustawy o rehabilitacji. Należy zgodzić się z sądem pierwszej instancji, że organ odwoławczy powinien wypowiedzieć się w kwestii ewentualnego przedawnienia zobowiązań, za które Skarżący ma odpowiadać na zasadzie art. 116 o.p. W sytuacji, kiedy decyzja organu odwoławczego o odpowiedzialności Skarżącego za należności PFRON wydawana jest po upływie 8 lat od daty ich wymagalności i po upływie 3 lat od wniesienia odwołania od decyzji organu pierwszej instancji, strona ma prawo oczekiwać wypowiedzi organu co do tego, że należności te nie uległy przedawnieniu. Nie sanuje tego argumentacja zawarta w odpowiedzi na skargę i w skardze kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § § 14 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964). SWSA(del.) Mirella Łent SNSA Anna Dalkowska SNSA Wojciech Stachurski