IV SA/Wr 558/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski, Protokolant: Specjalista Magdalena Dworszczak, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 21 marca 2023 r. sprawy ze skargi B. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 28 czerwca 2022 r. nr SKO 4318/121/22 w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu na rzecz skarżącej B. A. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wnioskiem z dnia 1 lutego 2021 r. B. A. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę P. Z., na okres świadczeniowy 2021/2022 r. Informacją z dnia 9 marca 2021 r. organ zawiadomił stronę o przyznaniu wnioskowanego świadczenia. Następnie (w dniu 4 kwietnia 2022 r.), wszczęte zostało postępowanie administracyjne w sprawie nienależenie pobranego przez stronę świadczenia wychowawczego. Wszczęcie tego postępowania miało związek z powzięciem przez organ informacji o wydanym przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia w dniu 9 listopada 2021 r. postanowieniu ustalającego miejsce zamieszkania małoletniej P. Z. w miejscu zamieszkania jej ojca – M. Z. Decyzją z dnia 12 maja 2022 r. Prezydent Wrocławia orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez stronę skarżącą świadczenie wychowawcze za okres od 1 do 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji stwierdził, że strona przejęła opiekę nad córką wbrew rozstrzygnięciom sądowym oraz wcześniejszym ustaleniom między rodzicami. Tym samym pozbawiła drugiego rodzica możliwości sprawowania opieki na tym dzieckiem. Zdaniem organu, w okolicznościach faktycznych sprawy wypłata stronie świadczenia wychowawczego za grudzień 2021 r. nastąpiła mimo braku prawa do tego świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji strona podniosła, że w okresie do którego odnosi się rozstrzygnięcie organu o nienależnie pobranym świadczeniu córka P. cały czas zamieszkiwała z matką, która w tym czasie sprawowała nad nią stałą i bezpośrednią opiekę. W grudniu 2021 r. P. nie przebywała u matki jedynie przez kilka dni. Zdaniem strony, przysługuje jej świadczenie wychowawcze za grudzień 2021 r., jak i za każdy następny miesiąc, pomimo wstrzymania wypłaty tego świadczenia (od stycznia 2022 r. – przypis Sądu). Decyzją z dnia 28 czerwca 2022 r. (nr SKO 4318/121/22) Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: SKO, organ drugiej instancji), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: k.p.a.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. SKO podzieliło stanowisko Prezydenta Wrocławia, iż okoliczności sprawy świadczą o tym, że strona nie posiadała w grudniu 2021 r. Powyższą konstatacją organ drugiej instancji wywiódł z analizy poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych. Jak ustaliło SKO, rodzice małoletniej P. żyją w rozłączeniu. Nie mogą się porozumieć w kwestii opieki nad dzieckiem (ich relacje opisywane są jako silnie skonfliktowane"). Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia z dnia 9 listopada 2021 r. ustalono miejsce zamieszkania małoletniej P. przy ojcu, zaś matce przyznano prawo do kontaktów z córką (co drugi weekend miesiąca od piątku od godziny 16:00 do niedzieli do godziny 18:00, poczynając od 12 listopada 2021 r. oraz w Święta Bożego Narodzenia od godziny 10:00 w dniu 24 grudnia do godziny 15:00 w dniu 25 grudnia). Wedle opisanego schematu kontaktów, w grudniu 2021 r. strona mogła realizować kontakty z córką w dniach od 10 do 12 grudnia oraz od 24 do 25 grudnia. Z przyjętych w sprawie przez organ ustaleń faktycznych wynikało, że wbrew postanowieniu Sądu Rejonowego Wrocławia-Śródmieścia z dnia 9 listopada 2022 r., strona w dniu 12 grudnia 2021 r. odmówiła wydania ojca dziecku. W istocie, do 10 grudnia do godzony 16.00 opiekę nad małoletnia P. sprawował ojciec, a od tego momentu matka. Zdaniem Kolegium, nie można traktować w kategoriach sprawowania pieczy nad dzieckiem okresu, w którym strona bezprawnie przetrzymywała córkę, albowiem byłoby to legitymizowanie dokonanego przez nią naruszenia prawa w postaci nierespektowania treści orzeczenia sądowego. W nawiązaniu do zarzutów odwołania SKO zwróciło uwagę, że w kolejnym postanowieniu (z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III Nsm 109/21), w którym ustalono miejsce zamieszkania Poli u matki (a strony postępowania), Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia wyraźnie zaznaczył, że wydanie tego postanowienia pozostawało bez w związku z deklarowaną przez stronę motywacją z powodu której strona odmówiła wydania ojcu córki (zarzuty dotyczące przemocy seksualnej wobec dziecka). Końcowo organ drugiej instancji podniósł, że prawo do świadczenia wychowawczego za ten sam okres (ten sam miesiąc) może przysługiwać (poza sytuacją opieki naprzemiennej) tylko jednej osobie. W tym kontekście wskazał, że w grudniu 2021 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego nad małoletnią córka P. wystąpił także jej ojciec, zaś Prezydent Wrocławia ustalił mu prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1 grudnia 2021 r. do 31 maja 2022 r. Stwierdził nadto, że choć w miesiącu grudniu opieka nad P. mogła być faktycznie sprawowana przez jej ojca jedynie w okresie od 1 do 10 dnia tego miesiąca, to późniejsze bezprawne pozbawienie go możliwości realizacji tej opieki nie może pozbawiać ojca dziecka prawa do świadczenia wychowawczego. Konstatując SKO stwierdziło, iż biorąc pod uwagę to, że świadczenie wychowawcze na P. Z. za grudzień 2021 r. zostało przyznane osobie do tego uprawnionej (ojcu), a strona świadczenie to pobrała pomimo braku prawa do niego, to prawidłowo postąpił organ pierwszej instancji wydając decyzję o uznaniu kwoty 500 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązując stronę do jej zwrotu wraz z odsetkami. Decyzja ostateczna SKO stała się przedmiotem skargi, jaką strona wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Formułując zarzuty skargi strona wskazała na naruszenie art. 7, 77 § 1, art. 80 i art. 138 § 1 k.p.a., a nadto, zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a to – art. 22 i art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontroli Sądu została poddana decyzja SKO we Wrocławiu o uznaniu za nienależnie pobrane przez stronę skarżącą świadczenie wychowawcze za okres od 1 do 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Podstawę prawną tej decyzji stanowi art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 17 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. u. z 2019 r. poz. 2407; dalej: u.p.w.d.) w myśl którego, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z niespornych ustaleń faktycznych sprawy wynika, że decyzją z dnia 9 marca 2021 r. stronie zostało przyznane świadczenie wychowawcze na rzecz małoletniej córki P. w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. Wszczęcie postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wynikało z powzięcia przez organ wiedzy, że postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia z dnia 9 listopada 2021 r. (w ramach postępowania o udzielenie zabezpieczenia poprzez powierzenie pieczy nad dzieckiem) ustalono miejsce zamieszkania małoletniej P. przy ojcu, zaś matce przyznano prawo do kontaktów z córką. Nastąpiła zatem zmiana stanu faktycznego w zakresie ustalenia miejsca zamieszkania dziecka w porównaniu z tym, jaki istniał w dniu wydania decyzji przyznającej stronie świadczenie wychowawcze. Jak wynika również z ustaleń faktycznych sprawy, skarżąca w dniu 12 grudnia 2021 r. odmówiła wydania dziecka ojcu i co najmniej do chwili wydania zaskarżonej decyzji, dziecko cało czas przebywało z matką. Wskazując na okoliczność faktycznego zamieszkiwania małoletniej z matką od 12 grudnia 2021 r. skarżąca podnosiła, że faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i utrzymywała, że pobrane przez świadczenie wychowawcze za grudzień 2021 r. nie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jakkolwiek niewątpliwie na stronie ciążył obowiązek przestrzegania orzeczenia sądowego z dnia 9 listopada 2022 r., na mocy którego ustalono miejsce zamieszkania małoletniej P. przy ojcu, zaś skarżącej ustalono jedynie prawo do kontaktów z córką (zgodnie z orzeczenie, kontakty matki z córką miały odbywać się od 10 do 12 oraz od 24 do 25 grudnia 2021 r.), to w sprawie należało wziąć pod uwagę pewne szczególne okoliczności wynikające z akt sprawy oraz odnieść je do ratio legis świadczenia wychowawczego. Należy podnieść, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W ocenie Sądu, w okolicznościach faktycznych sprawy wykładnia przesłanki opisanej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. powinna być dokonana z uwzględnieniem celu ustawy, którym jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że organy nie mogą zatracić celu regulacji, jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Skoro ustawa posługuje się sformułowaniem "świadczenia nienależnie pobranego", należy uwzględnić, że jest to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. Blicharz Jolanta (red.), Glumińska-Pawlic Jadwiga (red.), Zacharko Lidia (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II). Tymczasem, w przypadku skarżącej trudno jest mówić o przyjęciu nienależnego świadczenia w sytuacji, gdy pobrane przez nią świadczenie wychowawcze zostało przeznaczone na potrzeby małoletniej P., która od 12 grudnia 2021 r. stale przebywała u matki, a postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2022 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia (sygn. akt III Nsm 109/21) zmienił punkt I postanowienia tego Sądu z dnia 9 listopada 2021 r. w ten sposób, że miejsce zamieszkania małoletniej P. Z. ustalił w miejscu zamieszkania matki dziecka. W sprawie nie można było również nie zauważyć wynikających z akt sprawy powodów dla których strona nie zastosowała się do postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 listopada 2021 r. Wprawdzie jak wynika z dołączonych do akt sprawy postanowień sądu rodzinnego, kwestia podnoszonych przez stronę zarzutów względem ojca dziecka jest weryfikowana przez organy ścigania w fazie ad rem (postępowanie toczy się w sprawie a nie przeciwko osobie) to jednak nie można nie uwzględnić, że postępowanie skarżącej, która nie zastosowała się do postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 listopada 2021 r. nastąpiło przez wzgląd na dobro dziecka. Niezależnie od tego, czy takie działanie skarżącej było faktycznie uzasadnione czy też nie (co pozostaje poza oceną i kompetencją sądu administracyjnego), to wzgląd na dobro dziecka, przy niespornej okoliczności, że małoletnia Pola przebywała od 12 do 31 grudnia 2021 r. cały czas z matką, nie może być pomijany w kontekście treści 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d. i dokonywaniu oceny, czy pobrane przez stronę świadczenie wychowawcze za grudzień 2021 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Sąd stoi na stanowisku, że nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależnie pobrane. Mając to na uwadze Sąd uznał, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły w sposób istotny przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jak również dokonały naruszenia prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1, art. 25 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d., co spowodowało uchylenie decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. (punkt I wyroku). O kosztach postępowania (punkt II wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r poz. 265). Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ I instancji uwzględni ocenę prawną dokonaną przez Sąd, zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.