III SA/Kr 82/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Kisielowska Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Karcz Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant specjalista Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 grudnia 2025 r., znak 010070/680/2610209/2024 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko A. B. uchyla zaskarżoną decyzję.

III SA/Kr 82/26 Uzasadnienie Zaskarżoną decyzją z 4.12.2025 r. znak: 010070/680/2610209/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z ze zm., dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy decyzję ZUS z 13.09.2024 r., o ustaleniu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dziecko A. B. za okres od 1.09.2024r. do 30.09.2024 r. Rozżegnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy: Skarżący złożył 5.03.2024 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko A. B. na okres świadczeniowy 2024/2025 r. Do wniosku skarżący załączył kopię wyroku rozwodowego wydanego przez Sąd Okręgowy w Krakowie XI Wydział Cywilny Rodzinny, sygn. akt [...], z dnia 3.11.2022 r. (prawomocny z dniem 11.11.2022 r.). Na mocy ww. wyroku prawo do wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron J. B. i A. B. sąd powierzył obojgu rodzicom, ustalając miejsce pobytu dzieci przy ojcu P. B. Jednocześnie Sąd ustalił, że rodzice będą sprawowali nad dziećmi opiekę naprzemienną ustalając harmonogram spotkań. Z uwagi na powyższe, ZUS rozpatrując ww. wniosek przyznał skarżącemu prawo do świadczenia na okres od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. w kwocie 400 zł miesięcznie. W dniu 16.05.2024 r., wniosek o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko złożyła również matka dziecka M. B. Do wniosku matka dzieci załączyła postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa Podgórza w Krakowie z dnia 12.08.2024 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że na czas trwania niniejszego postępowania opieka nad ww. dzieckiem została powierzona matce, co wskazuje również, że miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania matki. W związku z tym wezwano skarżącego o odniesienie się do ww. informacji, oraz nadesłanie ewentualnych orzeczeń sądowych mających wpływ na stan faktyczny sprawy. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący poinformował, że przed Sądem Rejonowym dla Krakowa - Podgórza Wydział III Rodzinny i Nieletnich toczy się sprawa o sygn. akt [...], w trakcie której sąd rozstrzygnie któremu z rodziców zostanie powierzona władza rodzicielska. Obecnie Sąd wydał postanowienie o zabezpieczeniu o treści znanej ZUS, jednak to postanowienie nie zmienia władzy rodzicielskiej, którą póki co przysługuje obojgu rodzicom. ZUS decyzją z 13.09.2024 r., znak sprawy [...] stwierdził, że wypłacone skarżącemu świadczenie na dziecko A. B. za okres od 1.09.2024r. do 30.09.2024 r. w kwocie 400 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W odwołaniu od ww. decyzji z 13.09.2024 r. skarżący podniósł, że opieka naprzemienna nad dziećmi była i jest kontynuowana. Wskazał, że na rozprawie w dniu 19.09.2024 r. przed sądem rodzinnym, [...] zawarto ugodę odnośnie kontynuowania opieki naprzemiennej. W uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji z 4.12.2025 r. Prezes ZUS wskazał, że skarżący otrzymał kwotę świadczenia wychowawczego za okres od 01.09.2024 r. do 30.09.2024 r., w którym prawo do tego świadczenia, na ww. dziecko skarżącemu nie przysługiwało, a zatem kwota przyznanego świadczenia za ten okres tj. 400,00 zł z należnymi odsetkami stanowi nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Organ powołał się na postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa Podgórza w Krakowie z dnia 12.08.2024 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że na czas trwania niniejszego postępowania opieka nad ww. dzieckiem została powierzona matce, co wskazuje również, że miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania matki. Organ wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie dla celów ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego dla ZUS wiążące jest orzeczenie sądu cywilnego wydane w sprawie rozwodowej oraz postanowienie sądu wydane w trybie zabezpieczenia na czas trwania postępowania, w którym sąd orzeka w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej, w tym również o miejscu zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców oraz o kontaktach drugiego rodzica z dzieckiem. Rozstrzygnięcia sądu, w którym sąd wprost określił zasady sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, są wiążące dla ZUS dla celów ustalenia świadczenia wychowawczego. Wynika z nich, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje rodzic, przy którym to sąd określił każdorazowe miejsce zamieszkania dziecka. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest organem właściwym do rozstrzygania kwestii związanych z ustaleniem sprawowania opieki nad dzieckiem, należy zatem wystąpić do sądu o zmianę postanowienia w zakresie opieki nad dzieckiem. W związku z powyższym ZUS decyzją z dnia 10.09.2024 r.(sprostowaną w dniu 04.12.2025 r.), uchylono skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na ww. dziecko od 01.09.2024 r. do 31.05.2025 r. Jednocześnie zaskarżoną decyzją z dnia 13.09.2024 r., naliczono skarżącemu kwotę nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1.09.2024 r. do 30.09.2024 r., ponieważ na podstawie odczytu z systemów wspomagających obsługę świadczeń dla rodzin, świadczenie za okres za okres od 1.09.2024 r. do 30.09.2024 r., na ww. dziecko zostało wypłacone na rachunek bankowy w dniu 02.09.2024 r. Organ odwoławczy odnosząc się do odwołania skarżącego wskazał w swojej decyzji, że w pouczeniu do wniosku o świadczenie wychowawcze skarżący został poinformowany: - w pkt. 6 świadczenie wychowawcze przysługuje w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego - gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. W przypadku orzeczenia przez sąd opieki naprzemiennej nad dzieckiem, świadczenie wychowawcze zawsze przysługuje rodzicowi w wysokości połowy należnej kwoty, bez względu na fakt, czy drugi rodzić wystąpił z takim samym wnioskiem, * w pkt. 15, jeżeli zmienią się dane, które podano we wniosku lub załączonych do niego dokumentach, wnioskodawca ma obowiązek poinformować o tym ZUS w terminie 7 dni od dnia, w którym wystąpią te zmiany. Informacje te należy przekazać za pośrednictwem PUE ZUS. Wobec powyższego podkreślono, że skarżący nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku i nie poinformował ZUS o tym, iż miał wiedzę o tym, że w sprawie zostało wydane postanowienia sądu rejonowego w Krakowie z dnia 12 sierpnia 2024 r., które ma wpływ na wysokość należnego skarżącemu świadczenia. Zatem podnoszone przez skarżącego w odwołaniu argumenty zdaniem organu nie mogły stanowić zatem podstawy do zmiany ww. decyzji. W podstawie prawnej tego rozstrzygnięcia Prezes ZUS wskazał art. 138 par. 1 pkt 1 k.p.a oraz art. 28 ust. 1 ustawy z 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Skarżący w skardze wniesionej do WSA w Krakowie na ww. decyzję Prezesa ZUS z 4.12.2025 r. podniósł zarzuty naruszania: - art. 7, art 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (obowiązek wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego) - poprzez pominięcie i brak rzetelnej oceny ugody sądowej z dnia 19.09.2024 r. potwierdzającej wykonywanie opieki naprzemiennej w porównywalnych i powtarzających się okresach; - art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (u.p.p.w.d.) - przez błędną wykładnię i przyjęcie, że samo postanowienie o zabezpieczeniu z 12.08.2024 r. przesądza o braku opieki naprzemiennej, mimo że w sprawie istnieje późniejsza ugoda sądowa regulująca rzeczywisty sposób sprawowania pieczy; - art. 25 u.p.p.w.d. (nienależnie pobrane świadczenie) - poprzez przyjęcie, że wypłata za wrzesień 2024 r. była nienależna, mimo istnienia podstaw do świadczenia (opieka naprzemienna), a co najmniej bez wyjaśnienia, dlaczego ugoda sądowa nie wpływa na ocenę prawa w 09/2024. - art. 8 k.p.a. (zasada pogłębiania zaufania do organów państwa) - poprzez prowadzenie postępowania i wydanie rozstrzygnięcia po upływie znacznego czasu od wniesienia odwołania, przy jednoczesnym obciążeniu strony odsetkami. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że sprawa dotyczy uznania za nienależnie pobrane świadczenia wychowawczego w kwocie 400,00 zł wypłaconego mi 02.09.2024 r. za okres 01-30.09.2024 r. na dziecko A. B. Prezes ZUS utrzymał decyzję ZUS z 13.09.2024 r., twierdząc, że we wrześniu 2024 r. prawo do świadczenia mi nie przysługiwało. W postępowaniu świadczeniowym kluczowe znaczenie ma art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., zgodnie z którym przy opiece naprzemiennej orzeczonej przez sąd świadczenie przysługuje każdemu z rodziców w wysokości połowy. Z akt wynika, że wyrok rozwodowy z 03.11.2022 r. przewidywał opiekę naprzemienną, co było podstawą przyznania mi 400 zł miesięcznie. Następnie organ powołał się na postanowienie o zabezpieczeniu z 12.08.2024 r. oraz na wniosek matki dziecka. Jednakże organ nie przeprowadził rzetelnej oceny późniejszej ugody sądowej z 19.09.2024 r., w której strony uzgodniły kontynuację opieki naprzemiennej w systemie tygodniowym i szczegółowo opisały jej wykonywanie. Taki dokument -jako orzeczenie/ugoda sądowa regulująca pieczę - powinien zostać uwzględniony w ustaleniach. Pominięcie tego dowodu narusza art. 7, 77 §1 i 80 k.p.a., a w konsekwencji prowadzi do błędnej subsumpcji art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. W podobnych sprawach sądy administracyjne uchylają decyzje, gdy organ nie rozpoznaje istoty sprawy, błędnie interpretuje opiekę naprzemienną lub pomija kluczowe dowody dotyczące pieczy (np. orzeczenia/ugody) oraz gdy wadliwie stosuje art. 25 u.p.p.w.d. w zakresie 'nienależnie pobranego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z istotnym naruszeniem przepisów prawa, skutkującym koniecznością jej uchylenia. Przypominając podstawowe ramy prawne sporu, należy wskazać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje m.in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Wysokość świadczenia wychowawczego została określona ustawowo i wynosi od 1 stycznia 2024 r. - 800 zł na dziecko miesięcznie (art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W świetle ust. 2 przywołanego artykułu, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: (a) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie (pkt 2); (b) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 5); (c) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (pkt 6). Zgodnie z art. 25 ust. 3 od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu ZUS. Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata (art. 25 ust. 6 u.p.p.w.d.). W świetle art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Zaskarżona decyzja została wydana z tak istotnym naruszeniem przepisów procesowych, że nie mogła pozostać w obrocie prawnym. Odnosząc się w uzasadnieniu decyzji do kwestii nienależnie pobranego świadczenia, organ II instancji powołał art. 25 u.p.p.w.d., jednak przepis ten składa się z wielu jednostek redakcyjnych, odnoszących się zarówno do różnych przesłanek kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego, jak i innych konsekwencji prawnych w tym zakresie. Przywołanie jedynie art. 25 u.p.p.w.d. jest istotną wadą uzasadnienia prawnego, co więcej wpływającą istotnie na ocenę rozstrzygnięcia. Staje się to dobitnie widoczne w odniesieniu do przesłanek kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego. Z wyżej przywołanego ustępu 2 analizowanego artykułu wynika, że w aktualnym (miarodajnym dla rozpoznawanej sprawy) stanie prawnym, ustawodawca wskazał trzy przesłanki kwalifikacji świadczenia jako nienależnie pobranego. Przesłanki te istotnie się różnią i to już nawet w samej konstrukcji i charakterze. O ile przesłanka z pkt 2 ewidentnie odwołuje się do elementów subiektywnych (fałszywe zeznania lub dokumenty, świadome wprowadzenie w błąd przez beneficjenta), o tyle przesłanki pozostałe (pkt 5 i 6) mają charakter zdecydowanie bardziej zobiektywizowany, oderwany od świadomości i woli osoby, której wypłacano świadczenie. W związku z tym w decyzjach dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy bezwzględnie wskazywać konkretną podstawę prawną i rzetelnie uzasadnić rozstrzygnięcie od strony prawnej, w przeciwnym bowiem razie strona (beneficjent) ma problem ze zrozumieniem przesłanek rozstrzygnięcia organu (naruszenie zasady przekonywania art. 11 k.p.a.), a nieznane w istocie przesłanki rozstrzygnięcia uniemożliwiają prawidłową kontrolę legalności decyzji przez sąd administracyjny. Należy również zarzucić organowi naruszenie zasady prawdy materialnej, poprzez nie dokonanie pełnej, wszechstronnej oceny stanu faktycznego sprawy. Swoje rozstrzygnięcia organ oparł wyłącznie na jednym argumencie – postanowieniu Sądu Rejonowego dla Krakowa Podgórza w Krakowie z dnia 12.08.2024 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że na czas trwania tego postępowania opieka nad ww. dzieckiem została powierzona matce, co wskazuje również, że miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania matki. Organ wywiódł, że nie jest władny rozstrzygać kwestii związanych z ustaleniem opieki nad dzieckiem, wskazując, że należy wystąpić do sądu o zmianę postanowienia w tym zakresie. Stan faktyczny sprawy jest jednak bardziej skomplikowany i organ powinien uwzględnić dodatkowe fakty. Już bowiem w odwołaniu od decyzji organu I instancji skarżący podnosił, że na rozprawie w dniu 19.09.2024 r. przed sądem rodzinnym, w sprawie o sygn. [...], zawarto ugodę odnośnie kontynuowania opieki naprzemiennej, załączając protokół rozprawy z 19.09.2024 r. w sprawie o zmianę wyroku rozwodowego w zakresie władzy rodzicielskiej oraz protokół ugody z 19.09.2024 r. (k. 92, 93 a.a.), w której strony uzgodniły kontynuację opieki naprzemiennej w systemie tygodniowym i szczegółowo opisały jej wykonywanie. Taki dokument jak ugoda sądowa regulująca pieczę - powinien zostać uwzględniony w ustaleniach. W protokole rozprawy znajduje się oświadczenie stron, że zawierają ugodę w zakresie wniosku dotyczącym opieki naprzemiennej i wnoszą o wydanie postanowienia częściowego (...). Brak jest natomiast dowodu, że ugoda ta została zatwierdzona przez sąd. Wspomnieć trzeba, że orzekanie o zakresie opieki naprzemiennej dopuszczalne jest nie tylko w drodze orzeczenia sądu, ale także na podstawie ugody, zawartej przez strony przed sądem i przez sąd aprobowanej (zob. wyroki NSA z 20 września 2019 r., I OSK 61/18 oraz z 21 listopada 2023 r., I OSK 129/22). Zadaniem organu było zatem dokonanie wszechstronnej analizy wspomnianej ugody - w szczególności pod kątem ustalonego w niej czasu sprawowania kontaktów - oraz ustalenie jaki jest ich charakter, co w konsekwencji pozwoli ocenić, czy jest to opieka naprzemienna w rozumieniu art. 5 ust. 2a ustawy. Brak takiej analizy nie może być bowiem sanowany przez Sąd. Sądowa kontrola prawidłowości rozstrzygnięcia organu obejmuje badanie zarówno poprawności interpretacji i zastosowania norm prawnych, jak i poprawności przeprowadzonych czynności procesowych oraz dokonanej przez organ oceny zebranego materiału dowodowego, która winna znaleźć właściwe odzwierciedlenie w jego właściwym uzasadnieniu. Sąd administracyjny nie dokonuje bowiem własnych ustaleń w sprawie, ale poddaje ocenie poprawność ustaleń poczynionych przez organ. To zaś sprawia, że treść rozstrzygnięcia bez kompletnego uzasadnienia nie poddaje się kontroli Sądu pod względem jego zgodności z przepisami prawa. Przejście do porządku dziennego nad ewentualnymi mankamentami procesowymi uzasadnienia aktu indywidualnego oznaczałoby, że Sąd orzekający w niniejszej sprawie stawiałby się w roli kolejnej "trzeciej instancji" merytorycznie rozpatrującej sprawę. Konkludując powyższe rozważania, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS z 4.12.2025 r., została wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 7, art. art. 8, art. 11, art. 15, art. 77 § 1, art. 107 § 1 pkt 4 i 5 oraz § 3 k.p.a.). Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy (po uprawomocnieniu się wyroku sądu i zwrocie akt administracyjnych), obowiązkiem organu będzie zgromadzenie nowego materiału dowodowego i dokonanie dodatkowych ustaleń co do pominiętych dotychczas faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, aby usunąć wytknięte przez Sąd błędy, o których była mowa we wcześniejszych fragmentach uzasadnienia. W szczególności należy ustalić, w jaki sposób była sprawowana opieka nad dzieckiem we wrześniu 2024 r., co determinuje rozstrzygnięcie o tym komu i w jakim zakresie przysługiwało świadczenie wychowawcze na córkę A. B. stosownie do wyżej wskazanych rozważań Sądu. Decyzja powinna zawierać prawidłowo sformułowane rozstrzygnięcia, jednoznacznie i precyzyjnie wskazaną podstawę prawną, prawidłowe, pełne uzasadnienie faktyczne i prawne. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.